Her yapıda yangın
esnasında ortamı hızlı ve güvenli şekilde terk etmek mümkün olmayabilir. Bu
noktada uygun projelendirilmiş ve uygun tesis edilmiş duman tahliye sistemleri
ve basınçlandırma sistemleri hayat kurtarır.
Onur Ayhan Kılyar
Makina Mühendisi
MMO İstanbul Şubesi
Mekanik Tesisat Birim Sorumlusu
Yangın dumanı nedir?
Canlılara nasıl zarar verir?
Yanma kimyasal bir olaydır ve sonrasında oluşan yangını ise
kontrol altına alamadığımız zaman bu durumda kötü sonuçlar beraberinde
gelecektir. Yanan her maddenin kimyasal yapısı değişime uğrar ve başka bir
madde oluşur. Bir maddenin yanması için sırasıyla katı-sıvı ve sonrasında gaz
fazına geçerek termal parçalanmaya uğrar (piroliz) ve sonrasında yangın dumanı
oluşur. Yangın sonrası oluşan duman canlılar için zehirli, boğucu ve tahriş
edici özelliktedir ve bu yüzden çok tehlikelidir.
Dumanın yapısı yangın çıkan mahalde yanan eşyaların (dolap,
evrak, kalem, koltuk, masa, bilgisayar v.b.) içeriğine bağlı olarak farklılık
gösterecektir. Oluşan bu gazlar, NH3 (Amonyak), Cl2 (Klor), CO
(Karbonmonoksit), H2 S (Hidrojensülfür), SO2 (Kükürtdioksit), HCN
(Hidrojensiyanür), CO2 (Karbondioksit) ve benzeri birçok tehlike oluşturan
gazdır.
Yapılan araştırmalar dünyadaki yangınlarda yaşanan ölüm
olaylarının %80‘i, Türkiye de yaşanan ölüm olaylarının %79‘u, yangın sonrası
oluşan zehirli ve boğucu duman yüzünden kaynaklandığını göstermektedir.
Yangının yayılması duman ile olmaktadır. Duman oluşan kimyasal olay neticesinde
bünyesinde barındırdığı yüksek enerji ile gittiği her yerde uygun koşulları
bulduğu anda (O2 ile temas, yanabilecek herhangi bir şey) yangını o bölgeye de
sirayet ettirecektir.
Duman canlıların solunum sistemini özellikte etkileyeceği
için ölümlere çok hızlı bir şekilde neden olacaktır.
Yangın sonrası oluşan
dumanın insanlara ve yapıya zarar vermeden uzaklaştırılması
“Duman kontrolü: Yangın hâlinde duman ve sıcak gazların yapı
içindeki hareketini veya yayılımını denetlemek için alınan tedbirleri ifade
eder.
Duman tahliyesi: Dumanın yapının dışına kendiliğinden
çıkmasını veya mekanik yollarla zorlamalı olarak atılmasını ifade eder.”
Yangın, ortamdaki koşullar uygunsa çok hızlı yayılır. Duman içerisinde,
verimsiz yanma sonucu (koyu renkli dumanlar) zehirli ve boğucu gazların içeriği
çok fazladır. Eğer bulunduğunuz yerde duman doğal yollarla tahliye edilemiyorsa
çok fazla vaktiniz yok demektir. Duman yükselerek tavanı doldur yayılmaya
başlar ve sonrasında birikerek tavandan zemine doğru hareket etmeye başlar.
Sıcaklık 600°C-800°C civarlarına çok rahatlıkla ulaşır, ortamdaki oksijen hızla
tükenir ve tüm bu olumsuzluklar insanın yaşamını sonlandırmaya yetecektir.
Her yapıda yangın esnasında ortamı hızlı ve güvenli terk
etmek mümkün olmayabilir. Bu noktada uygun projelendirilmiş ve uygun tesis
edilmiş duman tahliye sistemleri ve basınçlandırma sistemleri hayat kurtarır.
Duman tahliye sistemleri en basit anlatımı ile bir fan ve
kanal sistemi ile yangın çıkan ortamdan yangın dumanını çekerek ortamdan
uzaklaştırmaya yarar. Yüksek katlı binalar ve geniş cepheli yapılarda kaçış
yolu güvenliğini sağladığı gibi, yangının yayılmasını çok yüksek oranda
engelleyecek ve itfaiye ekiplerine kurtarma ve söndürme faaliyetlerine katkı
sağlayacaktır.
Basınçlandırma sistemleri de duman tahliye sistemlerinin
ortamdan uzaklaştıramadığı yangın dumanlarının kaçış yollarına ulaşmasını,
kaçış merdivenlerine taze hava basmak sureti ile engeller.
Periyodik kontrol ve
yasal yükümlülükler Binaların yangından korunması hakkında yönetmelik,
Beşinci bölüm
Periyodik testler,
bakım ve denetim
Madde 84- (1) Bu yönetmelikte öngörülen acil aydınlatma,
yönlendirme ve yangın algılama ve uyarı sistemleri; bina sahibinin ve
yöneticinin veya bunların yazılı olarak sorumluluklarını devrettiği bina
yetkilisinin sorumluluğu altında, ilgili standartlarda belirtilen sistemin
gerektirdiği periyodik kontrole, teste ve bakıma tabi tutulur.
Altıncı kısım
Duman kontrol
sistemleri Tasarım ilkeleri
Madde 85- (1) Binalarda duman kontrol sistemi olarak yapılan
basınçlandırma, havalandırma ve duman tahliye tesisatının; binada bulunanlara
zarar vermeyecek, panik çıkmasını önleyecek ve binanın emniyetli bir şekilde
boşaltılmasını sağlayacak güvenli bir ortamı oluşturacak şekilde tasarlanması,
tesis edilmesi ve çalışır durumda tutulması gerekir.
(2) Kurulması gereken basınçlandırma, havalandırma ve duman
tahliye tesisatının yerleştirilmesi ve kullanılacak teçhizatın cinsi ve
miktarı, binanın kullanım sınıfına, tehlike sınıfına, binada bulunanların
hareket kabiliyetine ve binada bulunan yangın önleme sistemlerinin
özelliklerine göre belirlenir.
(3) Her türlü basınçlandırma, havalandırma ve duman tahliye
tesisatının, ilgili yönetmeliklere ve standartlara uygun olarak tasarlanması,
tesis edilmesi ve işletilmesi gerekir.
(4) Bu yönetmelikte öngörülen her türlü sistemin, cihazın ve
ekipmanın, montaj ve işletme süresince performans ve çalışma sürekliliği
sağlanacak şekilde kabul testinin yapılması, periyodik kontrol, test ve bakıma
tabi tutulması gerekir. Binalarda kurulacak basınçlandırma, havalandırma ve
duman tahliye tesisatı da, binanın yangın sorumlusunun gözetiminde test ve
bakıma tabi tutulur.
İş Ekipmanlarının
Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği,
İş ekipmanının kontrolü
Madde 7 – (1) İşyerinde kullanılan iş ekipmanının kontrolü
ile ilgili aşağıdaki hususlara uyulur.
a)
İş ekipmanının güvenliğinin kurulma ve montaj
şartlarına bağlı olduğu durumlarda, ekipmanın kurulmasından sonra ve ilk defa
kullanılmadan önce ve her yer değişikliğinde ekipmanın, periyodik kontrolleri
yapmaya yetkili kişiler tarafından kontrolü yapılır, doğru kurulduğu ve güvenli
şekilde çalıştığını gösteren belge düzenlenir.
İlgili yönetmeliklerde yapılması gereken periyodik
kontrollerle alakalı, duman tahliye ve basınçlandırma sistemlerinin periyodik kontrollerinin
yapılmasına dair direkt madde bulunmamaktadır ancak bu konuda hassasiyet
gösterilmesi önemlidir.
Periyodik kontroller
yapılması neden önemlidir?
Mekanik sistemlerin bakım, işletme ve periyodik kontrollerin
tam ve zamanında yapılması, sistemin sürekliliği ve sağlıklı çalışması için
şarttır. Güvenlik sistemlerinde ise bu durum çok daha önemlidir. Yangın
söndürme, duman tahliye ve basınçlandırma sistemlerinin ne zaman çalışacağı
belli olmayacağından her zaman sistemin tetikte olması ve istenildiğinde
tasarım kriterlerine göre çalışması asıldır. Bunu sağlamanın yolu planlı
bakımlar, testler ve bağımsız kuruluşların yapmış olduğu periyodik
kontrollerdir.
Duman tahliye
sistemlerinde ve test ve periyodik kontrollerinde karşılaşılan sorunlar:
»Duman tahliye ve basınçlandırma sistemlerinin projelerinin
olmaması
»Sistemlerin kanal mesafeleri ve tiplerinin projedeki şekli
ile uyumlu olamaması
»Santral ve fan kapasitelerinin proje değerlerinin altında
kullanılması.
»Sistemlerin Faal çalışır durumda olmaması.
»Uygun olmayan kanal malzemesi kullanılması ve kanallarda
uygun izolasyon malzemeleri kullanılmaması.
»Kanalların birleşim noktalarındaki açıklıklar.
»Kanalların sabitlemelerinin uygun olmaması.
»Santral veya fan egzoz atışlarının uygun yerde
konumlandırılmaması.
»Sistemin algılama ve alarm sistemleri ile uyumlu
çalışmaması, olarak sıralanabilir.
Kaynaklar
[1] Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik, http://www.
mevzuat.gov.tr, 2018.
[2] NFPA Statistics, 2015.
[3] İstanbul İtfaiye Müdürlüğü İstatistikleri 2013-2019,
İtfaiye Müdürlüğü, İstanbul.